Volkskunde

De hondenkar

De hondekar

De hondenkar

In zijn tweedelig werk ‘Mijn land in de kering’ over Vlaanderen en België van 1830 tot 1980, schrijft Karel Van Isacker: ‘Koning van de baan is de gehele 19de eeuw de kruiwagen’. Dan is de hondenkar wel koningin. Op hoeveel oude prentkaarten is er ergens in het straatbeeld geen hondenkar te bemerken?

Terecht wijdt de Vlaamse Trekhonden Vereniging “Met hond en kar” een uitgave aan dit fenomeen. En terecht zet zij er als ondertitel bij: “Een verdwenen straatbeeld”. Deze vereniging is nog actief en zet zich in om dit stukje erfgoed, samen met de trekhondenrassen te bewaren.

Luc Briers en Marcel Schippers zetten in dit werk niet zomaar wat plaatjes bij elkaar. In vlotte stijl en goed geïllustreerd hebben ze het over alle aspecten van de hondenkar:

  • De hondenrassen
  • De kar
  • Andere taken voor trekhonden (leger, bakfiets, kruiwagen, stoorkar, ploeg)
  • Gespan en getuig
  • Welke lasten of doelen hadden hondenkarren?
  • Relatie mens-hond
  • De trekhond in literatuur en kunst
  • Wetten en dierenbescherming
  • Wat blijft er van over?

Bij verschijnen was dit het enige werk over dit aspect van het dagelijkse (economisch) leven van onze voorouders. En het is bij deze uitgave gebleven. Zeer moeilijk te vinden!

Luc Briers en Marcel Schippers, De hondekar, 1989, 120 p.

Delen:
Oude gebruiken en gerechten uit Limburg

Oude gebruiken en gerechten uit Limburg

Oude gebruiken en gerechten uit Limburg

Geschiedenis en heemkunde kunnen soms zwaar op de maag liggen. Maar als het gaat over dagelijkse gebruiken, dan wordt alles wat lichter verteerbaar. En als het gaat over drinken en eten, met wat praktijk erbij, groeit het aantal geïnteresseerden. “Op grootmoeders wijze” staat nog steeds goed op de kaart.

Maar wat bakte die (over-)grootmoeder er van? De Limburgers kunnen het nalezen in dit boek.

Dat de keuken afhing van wat er voorradig was, hoeven we niet te vertellen. Dat die voorraad dan weer afhing van land en bodem, is ook duidelijk. Er zit in Limburg (of Land van Loon, zoals het boek verklaart) zo’n groot verschil tussen de Kempen van de boekweit, de Haspengouwse fruitstreek, het Maasland en de streek van Halen die bij Brabant aansluit.

In het boek worden aan voedsel verbonden volkskundige elementen verklaard tussen de recepten heen. Het gaat bijvoorbeeld over het ei en de paasgebruiken en dan volgen verschillende toepassingen in de keuken. Niet zoals een kookboek, met de opsomming van de ingrediënten en dan de bereidingswijze, maar kort en krachtig. Duidelijk genoeg om aan de slag te gaan, kort genoeg om niet het idee te krijgen in een kookboek te zitten lezen.

Een bibliografie verwijst naar meer. Enige verluchting door de typische tekeningen van Steven (Wilsens), zelf een Limburger en gekend voor zijn toeristische en volkskundige werken zoals Landelijk leven in Vlaanderen.

J. Collen, J. Lambin, Oude gebruiken en gerechten uit Limburg, Antwerpen, Uitgeverij Helios, 1977, 176 p., ISBN 9028902805.

Delen:
Volksdevotie in West-Vlaanderen

Volksdevotie in West-Vlaanderen

Volksdevotie in West-Vlaanderen

Het leven ging op het ritme van de klokken. Religie had een belangrijke plaats in het leven van onze voorouders. In die mate dat er heel veel sporen van terug te vinden zijn. In het landschap, in huis, in onze taal, in de papieren en archieven. Al veel is er over geschreven, gaande van parochiegeschiedenissen (zoals bv. Koewacht) tot geloof (zoals bv. te Nevele) en bijgeloof (zoals in de visserij).

Walter Giraldo behaalde de titel van licentiaat in de Germaanse filologie. Eigenlijk was hij dus taalkundige. Maar hij hield zich al van 1949 bezig met volksdevotie en mirakelverhalen. Zijn thesis ging over Geboorte, huwelijk en dood in het Brugse volksleven.

In dit werk komt veel van die kennis samen. Hij behandelt de volgende onderwerpen:

  • “Dienen” oftewel op bedevaart gaan. Want ‘dienen’ wordt in West-Vlaanderen in die betekenis gebruikt.
  • Volksdevotie en ziekte of ziek-zijn.
  • Processie en rondgang.
  • De aanrakingsritus en exorcisme of ‘belezen’.
  • Amuletten en gewijde voorwerpen.
  • Invloed van waterbronnen op de devotie.
  • Offeren en magie, zoals ‘de koorts afbinden’.
  • Het offer in natura, (openbare) verkoop van dieren voor een heilige.
  • Ex-voto’s (was, zilver, marmer, schilderijen en prtretten, varia).

Elk deeltje is ongeveer even lang, alleen het laatste is met meer dan 30 pagina’s heel uitgebreid.

Het boek voorziet in registers op heiligen, personen, plaatsen en zaken/dieren. Daarmee kan de vorser zeker aan de slag. De auteur voorzag meer dan 500 voetnoten, waar de geïnteresseerde op kan terugvallen. De bibliografie zet zeker ook op weg. Bovendien is het werk mooi geïllustreerd.

Dit is ongetwijfeld een schat aan informatie voor zowel volkskundige als heemkundige, binnen en buiten de behandelde provincie. Alleen blijft het een opdracht om het te pakken te krijgen, wat genoeg zegt over de waarde die eraan gehecht wordt. Uitgegeven op groter formaat 24,5×32 cm.

Walter Giraldo, Volksdevotie in West-Vlaanderen,  Brugge, Uitgeverij Marc Van de Wiele, 1989, 164 p., ISBN 90-6966-057-1.

Delen:
Heilige huisjes

Heilige huisjes

Heilige huisjes

De auteur bundelt in dit boek een aantal onderwerpen over volksdevotie en volksreligie. Dat dit gaat over Katholieke elementen, zal wel duidelijk zijn. Vlaanderen was in dat Katholiek bad gepokt en gemazeld tot achter de oren.

Er zijn negen aandachtspunten:

  • Heiligen en de volksgebruiken daarrond
  • Bedevaartsplaatsen
  • Maria en haar prominente plaats in de devotie
  • De afbeelding van heiligen met hun attributen
  • Beschermheiligen
  • Sint-Niklaas
  • Relieken en de handel daarin
  • Waterbronnen
  • Naar een heilig leven?

Ondertussen zijn we 40 jaar verder. Sommige zaken, vastgelegd op foto, zijn ondertussen folklore geworden. Andere gebruiken zinderen nog door.

Rijk geïllustreerd, vlot leesbaar, als kennismaking of vermakelijke literatuur zeer geschikt. Er is geen register, wat opzoeken moeilijk maakt. Het ontbreken van een bibliografie en verwijzingen zullen de vorser op zoek naar meer diepgang, naar andere, meer gefundeerde werken doen grijpen zoals het werk ‘Volksdevotie in West-Vlaanderen’. 

Paul Koeck, Heilige huisjes. Geloof en volksgeloof, bedevaarten en ommegangen, heiligen en hun hulp in nood, Antwerpen, Standaard Uitgeverij, 1981, ISNB 9002143990.

Delen:
Het Grote Lierse Kerstmis- en Nieuwjaarsboek

Lierse Kerstmis- en Nieuwjaarsboek

Het Grote Lierse Kerstmis- en Nieuwjaarsboek

In ‘Het Grote Lierse Kerstmis- en Nieuwjaarsboek’ dekt de titel de lading. Lier en de eindejaarsfeesten.

De auteur is geen onbekende in Lier: in zijn eigen vlotte stijl bracht hij drie delen van het Groot Plezant Vertelboek bij elkaar. Hij trekt dit door en begint met een ruime omschrijving van hoe hij de feesten beleefde.

Quasi alles rond Kerstmis komt ook doorheen het boek aan bod: de middernachtmis, de versiering van de kerstboom, gezegden, liedjes en de eerste kerstboom in Lier.  Er is ook plaats voor wat recepten en culinaire beschouwingen over de Lierse feesttafel.

Daarbij wordt het geheel gespekt met Lierse vertellingen. Een koppeling met Felix Timmermans mocht niet ontbreken.

Tenslotte krijgen we een beeld van het vieren van Kerstmis op verschillende plaatsen in Lier.

Slechts de laatste pagina’s zijn voorbehouden voor Nieuwjaar en Oudejaarsavond. Het zingen krijgt hier aandacht. De auteur sluit af met een eigen nieuwjaarsbrief. Daarover valt er meer te lezen in dit het boek ‘Nieuwjaarsbrieven van 1746 tot nu‘.

Het hele werk kent een paar spaarzame illustraties. Dat mocht misschien iets meer zijn. We misten tevens een beetje een inhoudstafel. Dat maakt het sowieso makkelijker iets terug te vinden in een boek dat niet echt in thematische hoofdstukken is opgedeeld. Maar als vlot leesvoer met volkskundige inslag verdient het zeker om onder de aandacht gebracht te worden.

Wim Van Gelder, Het Grote Lierse Kerstmis- en Nieuwjaarsboek, 124 p., [1993].

Delen:
Beiaarden en torens in België

Beiaarden en torens in België

Beiaarden en torens in België

De UNESCO erkende op 24 november 2014 de beiaard als immaterieel erfgoed. België kreeg daarin de titel van gidsland. Het is de verdienste van enkele mensen, die zich jarenlang hebben ingezet voor het behoud en herstel van deze instrumenten. We noemen zeker Jef Denyn (1862-1941) en Luc Rombauts met zijn studie Zingend brons (Davidsfonds, 2011).

Dit boek heeft het over die beiaarden. De titel zou eventueel laten vermoeden dat de belforten ook besproken worden, of donjons, of andere torens. Maar het gaat over de klokken.

Verschillende auteurs brengen een element uit de beiaardcultuur aan: klokkengieten, klokkenwijding, ontstaan van de beiaard, de beiaardkunst doorheen de tijden, klokkenroof, beiaardgieters, de beiaardmuziek en de beiaardschool van Mechelen. Een woordje over de uitstraling van deze Vlaamse muziekvorm naar de wereld. Een uitstapje naar de beiaard in de volkscultuur en in de miniatuur- en prentkunst vervolledigen dit deel (66 p.).

Een tweede deel geeft een overzicht van de beiaarden in België. Over 80 pagina’s komen alle instrumenten in hun respectievelijke torens aan bod. Want ja, zoveel zijn er in België te vinden.

Het boek is mooi geïllustreerd en vlot leesbaar.

Gilbert Huybens (red.), diverse auteurs, Beiaarden en torens in België, Gemeentekrediet, 1994, 168 p.

Delen:
Op harpen en snaren. Volksmuziek, volksdansen, volksinstrumenten in Vlaanderen

Op harpen en snaren

Op harpen en snaren. Volksmuziek, volksdansen, volksinstrumenten in Vlaanderen

Volksmuziek, volksdansen, volksinstrumenten in Vlaanderen.

Verschillende auteurs wijden een bijdrage aan het ruime veld van volksmuziek. Een aantal gekende namen in volkskunde-middens: bijvoorbeeld Henri Vannoppen, Julien De Vuyst en Stefaan Top werkten mee.

Het veld wordt in alle hoeken doorploegd: we lezen over het volkslied, kinderliedjes, het anekdotische lied (naar aanleiding van rampen en gebeurtenissen) en liederen van marktzangers. Speciaal is het item over geuzenliederen. Ook voor het volkslied en de geschoolde componisten is er plaats voor een bespreking.

Een andere focus wordt gelegd op het volksliedboek en de volksalmanakken. In een andere groep bijdragen wordt aandacht besteed aan bijzondere aspecten in de volksliederen: kledij en eten en drinken. Lied, dans en muziek in de taal komt ook aan bod.

Over menestrelen en speelliederen, amateur-muzikanten en speelmannen valt er genoeg te lezen. Hun traditionele muziekinstrumenten krijgen bijzondere aandacht.

Tenslotte komen de traditionele volksdansen aan bod, naast de zwaard- eier- en molendansen.

Het mag duidelijk zijn dat dit boek het thema ruim overspant. De talrijke illustraties maken het geheel aantrekkelijk om in te grasduinen. Alhoewel al van 1983, is dit boek op de tweedehandsmarkt zeker nog te vinden.

Herman Dewit, et alt., Op harpen en snaren. Volksmuziek, volksdansen, volksinstrumenten in Vlaanderen, Antwerpen, 1983, 206 p., ill. ISBN 9065830375.

Delen:
Landelijk leven in Vlaanderen

Landelijk leven in Vlaanderen

Landelijk leven in Vlaanderen

Landelijk leven in Vlaanderen verscheen op het moment dat de heembeweging een serieuze groei kende. Het terugblikken op de oude geworteldheid in eigen grond. Getuigen daarvan ‘Het jaar van het dorp’ in 1978 en de populaire fermettestijl. De tijd van boerenantiek, tinnen en koperen voorwerpen, de O.-L.-Vrouw onder de stolp.

Het boek brengt zeer vlot het verhaal van het land. Hoe de grond de bewoners vormde en hou de bewoners de streek vorm gaven. De aaneengeregen krans van het bouwen, het wonen en het werken. De oude ambachten typisch voor een bepaalde streek of landschap. En de beleving van de vrije tijd.

Alles werd gegroepeerd per streek, en niet de minsten werden aangesproken om de tekst te verzorgen: Lodewijk Vanheule voor West-Vlaanderen, Renaat Van der Linden voor Oost-Vlaanderen, Jan Verbesselt voor Brabant en Marc Laenen voor Antwerpen-Limburg. De drie eerste delen beslaan ca. 25 pagina’s, de dubbelprovincie krijgt er 50.

Het geheel werd verlucht met een groot aantal foto’s; goedgekozen bij het besproken onderwerp in de tekst. Daarnaast vele zo typische tekeningen van Steven Wilsens.

Het blijft een onderhoudend boek met vele onderwerpen, dat toch standaard in elke verzameling werken over heemkunde zou moeten zitten. Zeker het lezen waard!

Landelijk leven in Vlaanderen, Altiora-Averbode, 1983, 140 p., ISBN 9031705233.

Delen: